Rusland hoopte op snelle dominantie, maar Oekraïne houdt de regie in de lucht

Vandaag analyseren we de ontwikkeling van de luchtoorlog in Oekraïne.

Hier wilde de Russische luchtmacht, een van de machtigste ter wereld, het luchtruim van Oekraïne domineren, in de verwachting dit binnen de eerste uren te overweldigen. De verwachte Russische luchtblitz veranderde echter in een David tegen Goliath-gevecht om luchtoverwicht, waarbij Oekraïne er tegen de verwachting in in slaagde het luchtruim te behouden.

Toen Rusland vier jaar geleden op vierentwintig februari zijn grootschalige invasie lanceerde, begon deze met een gecoördineerde golf van raketaanvallen die bedoeld waren om het Oekraïense commandosysteem te ontmantelen en het gehele luchtverdedigingsnetwerk uit te schakelen. Het doel was om de coördinatie te verbreken en dreigingen voor Russische vliegtuigen weg te nemen, waardoor de voorwaarden werden geschept voor onbeperkte operaties en een snelle onthoofdingscampagne.

De luchthaven van Hostomel bij Kyiv was een van de belangrijkste elementen van dit plan, bedoeld om te dienen als een vooruitgeschoven luchtbrug zodra de controle over het luchtruim was gevestigd. Dit concept was echter afhankelijk van het onderdrukken van de Oekraïense luchtverdediging in de beginuren door deze aan te vallen op posities waar Russische planners verwachtten dat ze zouden zijn.

Oekraïne verspreidde zijn luchtverdediging echter voordat de eerste inslagen plaatsvonden, waarbij eenheden hun vredestijdposities verlieten, zodat Russische raketten locaties raakten die grotendeels leeg waren.

Hierdoor konden de belangrijkste systemen overleven en vanaf het begin actief blijven. Zo ontzegden S-300 lanceerinrichtingen de Russische vliegtuigen de mogelijkheid om op grotere hoogte te opereren, waardoor ze gedwongen werden op lagere hoogte te vliegen, waar ze werden blootgesteld aan extra luchtverdedigingsdreigingen.

Zodra Russische vliegtuigen gedwongen werden lager te vliegen, maakten Oekraïense Buk-grond-luchtraketsystemen het luchtruim nog gevaarlijker. Zij fungeerden als mobiele hinderlaagteams die reageerden op korte radaractivatie, raketten lanceerden tegen Russische doelen en vervolgens van positie veranderden voordat vijandelijke piloten konden reageren.

In de praktijk betekende dit dat er geen betrouwbare veilige corridors boven de regio Kyiv waren. Zonder voorspelbare routes konden piloten niet met vertrouwen herhaalde sorties uitvoeren, wat aanhoudende luchtoperaties vanaf het cruciale eerste moment beperkte.

De Oekraïense jachtvliegerij speelde ook een cruciale rol bij het betwist houden van het luchtruim. Mig-29 en Su-27 jagers verstoorden de Russische operaties door nabijgevechten te forceren, laag te vliegen om detectie door vijandelijke radars te vermijden en Russische vliegtuigen naar gebieden te drijven die werden gedekt door grondgebonden luchtverdediging.

Dit is waar het verhaal van de Ghost of Kyiv werd geboren, niet als een feitelijk verslag van de prestaties van één piloot, maar als een weerspiegeling van het feit dat de Russische luchtvaart niet alleen nooit de controle over het Oekraïense luchtruim veiligstelde, maar de Russische grondtroepen onbeschermd achterliet.

Dit Russische falen zorgde ervoor dat Russische colonnes die rond Kyiv oprukten zich over vaste routes bewogen zonder betrouwbare luchtdekking. Hierdoor konden Oekraïense Su-24 en Su-25 bemanningen op zeer lage hoogte vliegen en brandstoftrucks, bevoorradingsvoertuigen en commando-elementen aanvallen die het Russische offensief in beweging hadden moeten houden. Deze aanvallen veroorzaakten dodelijke knelpunten, vertraagden de opmars, verhinderden het behoud van momentum en braken deze uiteindelijk volledig af.

Dit onthulde het verschil in commandocultuur als de diepere reden voor het Russische falen. Russische officieren vertrouwden op een rigide model dat ervan uitging dat de eerste aanval zou slagen, waardoor ze onvoorbereid bleken op andere uitkomsten.

Oekraïne opereerde anders door zijn eenheden vroegtijdig te verspreiden om te voorkomen dat ze in vaste posities werden vernietigd. De communicatie tussen eenheden bleef behouden terwijl die posities verschoven, waardoor de coördinatie kon worden voortgezet. Dit stelde lokale commandanten in staat om te handelen zonder te wachten op centrale orders, wat de besluitvorming in snel veranderende omstandigheden versnelde en Oekraïne in staat stelde zich sneller aan te passen dan de Russische troepen konden reageren.

De luchtoorlog is sindsdien geëvolueerd en Oekraïne exploiteert nu een gelaagd luchtverdedigingsnetwerk, waarbij westerse systemen de dekking uitbreiden en gaten dichten die zijn achtergelaten door oudere Sovjetsystemen. Als reactie hierop is Rusland afgestapt van diepe penetratiepogingen en vertrouwt het meer op glijbommen die van een afstand worden gelanceerd, terwijl raketten en drones aanvallen mogelijk maken zonder het verdedigde luchtruim binnen te dringen. Sorties aan de frontlinie blijven beperkt, waarbij elke poging onmiddellijk wordt bestraft door de Oekraïense luchtverdediging.

Over het geheel genomen is Rusland er niet in geslaagd de hemel boven Oekraïne te veroveren, omdat het oorspronkelijke plan afhankelijk was van het vernietigen van een defensienetwerk dat zich al had gereorganiseerd. Nu vertrouwt Rusland op afstandsaanvallen en beperkte luchtvaart in plaats van het risico te lopen waardevolle vliegtuigen te verliezen in verdedigd luchtruim. Oekraïne ontzegt op zijn beurt de Russische luchtmacht de toegang door een gelaagde luchtverdediging te handhaven, systemen frequent te verplaatsen en oude Sovjetsystemen te integreren met nieuwe westerse systemen. De strijd om Kyiv is ook vandaag nog van belang, aangezien het falen om het luchtruim in 2022 veilig te stellen niet alleen die Russische campagne vormgaf, maar de Russische luchtvaart in een positie heeft gebracht waarin zij sindsdien in de hele oorlog geen dominantie meer heeft kunnen bereiken.