Studenci Serbii pokonują Vučića po latach protestów i uderzają w bliskiego partnera Rosji w Europie

Serbskie wybory parlamentarne z dwudziestego piątego października położyły kres politycznej dominacji Aleksandara Vučicia, przynosząc zwycięstwo Liście Studenckiej, która uzyskała ponad pięćdziesiąt dwa procent głosów i zapewniła sobie prognozowane sto trzydzieści dziewięć mandatów w liczącym dwieście pięćdziesiąt miejsc Zgromadzeniu Narodowym. Prezydencka koalicja Zjednoczona Serbia zdobyła około trzydziestu dziewięciu procent poparcia, podczas gdy Socjalistyczna Partia Serbii nie zdołała przekroczyć ustawowego progu wyborczego i znalazła się poza parlamentem.

Frekwencja wyborcza przekroczyła sześćdziesiąt osiem procent, co nadaje nowemu układowi władzy jednoznaczny i silny mandat społeczny. Ten oddolny ruch obywatelski zdołał przekształcić zogniskowane protesty przeciwko korupcji i zabetonowanym strukturom państwowym w bezwzględną większość parlamentarną, odsuwając od sterów obóz polityczny dominujący w Serbii nieprzerwanie od dwa tysiące dwunastego roku. Sukces ten zmarginalizował dotychczasową opozycję parlamentarną, pozycjonując Listę Studencką w roli głównego dysponenta władzy wykonawczej w kraju. Dysponując stu trzydziestoma dziewięcioma mandatami na dwieście pięćdziesiąt, nowe ugrupowanie posiada zdolność do powołania samodzielnego rządu oraz uchwalania ustaw zwykłych zwykłą większością głosów przy zachowaniu kworum; jednak decyzje o szczególnym ciężarze gatunkowym, w tym ustawa budżetowa, wymagają bezwzględnej większości co najmniej stu dwudziestu sześciu deputowanych, a nowelizacje konstytucji – większości kwalifikowanej dwóch trzecich. Ponadto zmiany ustawy zasadniczej w odniesieniu do kluczowych materii ustrojowych podlegają obligatoryjnemu zatwierdzeniu w drodze ogólnokrajowego referendum. W rezultacie wynik wyborczy zapewnia nowemu kierownictwu znaczne pole manewru w zakresie bieżącej polityki państwa, lecz nie daje mu nieograniczonych prerogatyw do jednostronnego przekształcenia porządku konstytucyjnego Republiki Serbii.

Główny problem natury geopolitycznej sprowadza się do pytania, czy i na jakich odcinkach Belgrad zrewiduje swój kurs i zbliży się do struktur zachodnich. Zmiana ekipy rządzącej tworzy realne okno możliwości dla nowego otwarcia w relacjach z Brukselą i Waszyngtonem, co nie jest jednak tożsame z automatyczną reorientacją strategiczną. Lista Studencka deklaruje wolę pogłębienia współpracy z państwami europejskimi i Stanami Zjednoczonymi, obstając jednak przy doktrynie neutralności militarnej oraz zachowaniu stosunków partnerskich z Federacją Rosyjską. Najbardziej namacalny obszar potencjalnego postępu dotyczy procesu integracji z Unią Europejską. Bruksela konsekwentnie uzależnia otwarcie kolejnych klastrów negocjacyjnych od przywrócenia niezależności sądownictwa, zagwarantowania wolności mediów oraz harmonizacji polityki zagranicznej ze Wspólną Polityką Zagraniczną i Bezpieczeństwa UE, ze szczególnym uwzględnieniem dołączenia do reżimu sankcyjnego wobec Moskwy.

Wdrożenie wiarygodnych reform instytucjonalnych mogłoby przełamać impas w rokowaniach akcesyjnych, które uległy faktycznemu zamrożeniu za rządów Vučicia. Sprzeciw Listy Studenckiej wobec sankcji wymierzonych w Rosję zakreśla jednak twarde ramy dla tego zbliżenia z UE. Serbia pozostaje ponadto w stanie asymetrii i wysokiej podatności surowcowej: amerykańskie sankcje nałożone na koncern naftowy NIS, w którym pakiet kontrolny posiada kapitał rosyjski, uzależniają Belgrad od doraźnych pozwoleń wydawanych przez Waszyngton na import ropy naftowej do czasu zbycia udziałów przez stronę rosyjską. Jednocześnie kategoryczny brak zgody Listy Studenckiej na uznanie niepodległości Kosowa stoi w bezpośredniej sprzeczności z unijnym wymogiem kompleksowej normalizacji stosunków z Prisztiną. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem nie jest zatem prosty zwrot na Zachód, lecz narastający klincz pomiędzy instytucjonalną konwergencją z UE a dążeniem do utrzymania geopolitycznego status quo.

Najważniejszym wyzwaniem w polityce wewnętrznej pozostaje zdolność Listy Studenckiej do przekucia mandatu antykorupcyjnego w trwałe zmiany ustrojowe. Ruch ten narodził się na fali masowych demonstracji po katastrofie budowlanej na stacji kolejowej w Nowym Sadzie w listopadzie dwa tysiące dwudziestego czwartego roku, w której zginęło szesnaście osób, co unaoczniło systemowe patologie w nadzorze nad inwestycjami publicznymi. Trzon kampanii stanowiły postulaty rozliczenia winnych i przywrócenia autonomii organom kontrolnym państwa. Posiadanie większości parlamentarnej umożliwia uchwalanie nowych regulacji oraz rewizję decyzji poprzednich gabinetów, jednak demontaż głęboko zakorzenionych sieci powiązań patronackich i struktur klientelistycznych będzie procesem o wiele trudniejszym do przeprowadzenia.

Zdecentralizowana, wiecowa formuła organizacyjna ruchu stawia pod znakiem zapytania zachowanie jego jedności w warunkach wymuszonego pragmatyzmu i podejmowania trudnych decyzji wykonawczych. Te wstrząsy na serbskiej scenie wewnętrznej wywrą bezpośredni wpływ na architekturę bezpieczeństwa Bałkanów Zachodnich. Administracja Vučicia opierała swój modus operandi na transakcyjnym balansowaniu – łącząc wybiórczy dialog z Zachodem z konfrontacyjną retoryką wokół Kosowa i utrzymywaniem zażyłości z Kremlem. Rząd poddany rygorom kontroli instytucjonalnej może usprawnić kooperację z UE i sąsiednią Czarnogórą. Niemniej relacje z Kosowem pozostaną zablokowane i napięte, a dalsze poparcie dla kierownictwa bośniackich Serbów w Banja Luce będzie źródłem tarć z Bośnią i Hercegowiną. W efekcie Serbia może stać się dla Brukseli partnerem bardziej przewidywalnym proceduralnie, nie rezygnując przy tym z pryncypiów generujących jej najcięższe spory regionalne.

W bilansie strategicznym wynik wyborów redefiniuje model sprawowania władzy wewnątrz Serbii w stopniu znacznie głębszym, niż zmienia jej doraźne wektory międzynarodowe. Wzmocnienie instytucji państwa prawa, odzyskanie niezależności przez media i audyt procedur zamówień publicznych mogą uczynić z Belgradu partnera o wyższym stopniu wiarygodności dla Unii Europejskiej, redukując jednocześnie nieformalne mechanizmy nacisku, za pomocą których Moskwa budowała swoje wpływy za prezydentury Vučicia. Jednocześnie neutralność militarna, uzależnienie w sektorze energetycznym oraz kwestia Kosowa sprawiają, że Serbia będzie kontynuować dyplomację wielowektorowości zamiast gwałtownego zwrotu na Zachód. Jeśli Unia Europejska zaoferuje w odpowiedzi na te reformy realne i wymierne przyspieszenie procesu akcesyjnego, Belgrad może stopniowo ewoluować w stronę Zachodu; bez takiego impulsu nowy rząd utrzyma dotychczasowy kurs lawirowania w polityce zagranicznej.