Macht stort in: oligarchen keren zich tegen Poetin en ontvluchten Rusland!

Ruslands oligarchen zijn begonnen hun vermogens buiten het bereik van Vladimir Poetin te brengen, wat erop wijst dat de elite rond het Kremlin het huidige regime niet langer vertrouwt. Meerdere van Ruslands rijkste zakenlieden hebben het afgelopen jaar miljarden dollars naar het buitenland verplaatst, waarbij in toenemende mate gebruik wordt gemaakt van cryptovaluta, goud, buitenlands vastgoed en particuliere investeringsfondsen in de Golfregio. Kapitaaluitstroom buiten de officiële statistieken om wordt voor dit jaar voorzichtig geschat op tientallen miljarden dollars, terwijl een brede indicator van de centrale bank aantoonde dat alleen al in het eerste oorlogsjaar een verbijsterende tweehonderdvijftig miljard Amerikaanse dollar Rusland verliet. De meest recente kapitaalvlucht wordt niet louter gedreven door internationale sancties, maar door de gegronde vrees dat het Kremlin zelf overgaat tot de onteigening van privaat vermogen onder dreiging van gerechtelijke vervolging of fysieke eliminatie. Sinds tweeduizendvierentwintig heeft het openbaar ministerie de stelselmatige confiscatie van activa geïntensiveerd, waarbij de pijl met name wordt gericht op vermogende Russische ondernemers met buitenlandse belangen of een dubbele nationaliteit, vanwege hun grotere mobiliteit en de mogelijkheid om elders asiel te verkrijgen.

Die angst nam verder toe nadat Poetin begon met het vorderen van buitengewone financiële bijdragen ter financiering van de oorlogsinspanningen in Oekraïne. Tijdens een besloten bijeenkomst in maart stelde miljardair Soeleiman Kerimow voor dat het bedrijfsleven substantiële afdrachten aan de staat zou doen om de oorlog en de sterk gestegen overheidsuitgaven te dekken; een initiatief dat door Poetin enthousiast werd ontvangen, aangezien hij de feitelijke grondlegger van dit voorstel was. Het signaal aan het bedrijfsleven was helder: vermogens die onder het regime zijn opgebouwd, kunnen op elk gewenst moment door de staat worden teruggevorderd wanneer de schatkist dit vereist. Het OM heeft inmiddels activa met een geschatte waarde van meer dan vierenveertig miljard euro aan de staat overgedragen, waaronder omvangrijke agrarische holdings, goudwinningsbedrijven en de Moskovische luchthaven Domodedovo. Veel vermogende Russen reageren hierop door hun kapitaal over te hevelen naar Cyprus, de Verenigde Arabische Emiraten, Turkije, Saoedi-Arabië, Afrikaanse staten, Monaco, Armenië, Kazachstan en Kirgizië. Met name de vastgoed- en cryptomarkten in Dubai blijken uiterst efficiënt voor het overhevelen van activa naar jurisdicties die buiten het bereik van zowel westerse sancties als de controle van het Kremlin vallen.

De achterliggende reden voor Poetins zoektocht naar liquide middelen is van eenvoudige aard: de Russische oorlogskas droogt op terwijl de operationele kosten explosief toenemen. De militaire uitgaven bereikten het afgelopen jaar circa honderdzeventig miljard euro, wat overeenkomt met ongeveer acht procent van het bruto binnenlands product. Alleen al in het eerste kwartaal van dit jaar beliepen de defensie-uitgaven naar verluidt vierenzestig miljard euro, waarmee in die periode bijna de helft van de totale federale begroting werd opgeslokt. De totale aan de oorlog gerelateerde kosten sinds de aanvang van het conflict in tweeduizendtweeëntwintig worden geraamd op meer dan vijfhonderdeenentachtig miljard euro. Tegelijkertijd staan de inkomsten uit de olie- en gassector onder druk door sanctieregimes, verplichte prijsdiscounts bij export, gestegen transportkosten, lagere grondstofprijzen en Oekraïense precisie-aanvallen op olieraffinaderijen en brandstofinfrastructuur. De begrotingstekorten overschrijden structureel de ramingen, terwijl de reserves in het Nationale Welvaartsfonds — bedoeld als macro-economische buffer bij crises — op grote schaal worden aangesproken om het budgettaire gat te dichten. De Russische effectenbeurs maakt de langste neerwaartse spiraal doormaken sinds negentienhonderdzevenennegentig, waarbij beursgenoteerde Russische grote ondernemingen tussen de twintig en vijftig procent van hun marktwaarde hebben verloren.

Zelfs binnen de hoogste ambtelijke ranks van de Russische overheid is men zich bewust van de acute risico's. Denis Boetsajev, recentelijk ontslagen als viceminister van Natuurlijke Hulpbronnen, ontvluchtte het land met bestemming de Verenigde Staten op de dag van zijn ontslag, uit vrees voor strafrechtelijke vervolging vanwege het niet behalen van de normen voor het terugdringen van grondstoffentort. Zijn vlucht illustreert dat de uitstroom zich niet langer beperkt tot de private sector. Bewindspersonen die zich voorheen hebben verrijkt binnen het door Poetin gecreëerde systeem, zoeken nu naar een uitweg voordat zij als zondebok worden aangewezen of definitief worden uitgeschakeld.

Hoewel Poetin verregaande financiële concesso's van het bedrijfsleven eist, kan hij geen enkele waarborg bieden voor de fysieke en juridische bescherming van de ondernemingen die geacht worden de oorlog te financieren. Dit vormt een aanvullende drijfveer achter de huidige uitstroom van de economische elite. De gigant op het gebied van e-commerce, Wildberries, zoekt na herhaalde Oekraïense drone-aanvallen op zijn Russische logistieke centra momenteel naar opslagcapaciteit in Kazachstan. Dit besluit volgt op tevergeefse pogingen om vervangende locaties binnen Rusland te huren; vastgoedeigenaren weigerden echter huurcontracten te ondertekenen uit angst dat hun faciliteiten het doelwit zouden worden van Oekraïense luchtaanvallen. Het Russische kapitaal vlucht derhalve niet alleen voor fiscale druk en staatsconfiscatie, maar evenzeer voor fysieke vernietiging als rechtstreeks gevolg van Poetins vasthoudendheid aan het voortzetten van de strijd in Oekraïne.

Samenvattend groeit onder de Russische oligarchen het inzicht dat voortgezette loyaliteit aan het regime kan leiden doort algeheel verlies van hun vermogenspositie. Poetin eist hun kapitaal op, schiet tekort in het beschermen van hun commerciële belangen en leidt een volkshuishouding die steeds dieper in een structurele crisis geraakt. Hun reactie bestaat uit de versnelde verplaatsing van hun activa en hun persoonlijk domein naar het buitenland. Elke kapitaaloverdracht vormt in feite een motie van wantrouwen tegen het voortbestaan van het regime-Poetin en het economische perspectief van de Russische Federatie. Hoewel het Kremlin deze kapitaalvlucht als hoogverraad kwalificeert, ziet de elite geen alternatief en verlaat zij het schip voordat Poetin alle resterende vluchtwegen definitief afsluit.