Russische expansie in Madagaskar bedreigt cruciale wereldwijde vaarroute

Na een reeks tegenslagen op het Afrikaanse continent verlegt Rusland zijn strategische focus nu naar Madagaskar, in een poging een nieuw geopolitiek bruggenhoofd in de regio te vestigen. Moskou breidt zijn invloed op het land en de vitale maritieme handelsroutes in de omliggende wateren in hoog tempo uit. Deze nieuwe Russische expansie kwam in een versnelling nadat in oktober tweeduizendvijfentwintig de toenmalige president van Madagaskar, Andry Rajoelina, werd afgezet tijdens grootschalige jongerenprotesten, die in navolging van soortgelijke wereldwijde bewegingen werden aangeduid als Gen Z-protesten. Kort daarna nam Michel Randrianirina, commandant van een militaire elite-eenheid, het presidentschap op zich. Bij zijn aantreden kondigde Randrianirina een koerswijziging aan in het buitenlands beleid van Madagaskar, waarmee het land geleidelijk koerst op nauwere banden met Rusland. Dit vormt een breuk met het beleid van de vorige regering, die intensief samenwerkte met Frankrijk. Rusland speelt actief in op deze politieke verschuiving door het nieuwe bewind aan te moedigen de Franse en bredere westerse invloed in Madagaskar terug te dringen, terwijl Moskou gelijktijdig zijn eigen strategische aanwezigheid over het gehele eiland uitbouwt.

De geografische ligging van Madagaskar verleent het land een strategisch gewicht dat dat van een reguliere eilandnatie ver overstijgt. Dagelijks passeren honderden schepen de Straat van Mozambique, ten westen van het eiland. Deze vaartuigen vervoeren aanzienlijke hoeveelheden olie en gas vanuit het Midden-Oosten en Zuidelijk Afrika naar Europa en de Verenigde Staten. In de nasleep van de escalatie rond Iran en de veiligheidscrisis in de Straat van Bab el-Mandeb en de Rode Zee is het maritieme handelsvolume langs de zeeroute om de zuidpunt van Afrika met honderdtwaalf procent toegenomen. Als gevolg hiervan is de haven van Diego Suarez in Madagaskar, gelegen op het snijpunt van de Straat van Mozambique en de Indische Oceaan, uitgegroeid tot een geografisch sleutelpunt en een prioriteitslocatie voor de Russische strategie. In dit kader bracht een Russische delegatie in april een bezoek aan de haven om de haalbaarheid van de stichting van een permanente marinebasis te onderzoeken. Indien Rusland toegang krijgt tot deze havenfaciliteit, verwerft het een aanzienlijk strategisch overwicht in de regio rond de Straat van Mozambique. Rusland beschikt over een omvangrijk arsenaal aan geavanceerde antischeepsraketten, waaronder Kalibr-, Oniks- en Zircon-kruisraketten, met een dracht variërend van driehonderd tot zo'n duizend kilometer. Door deze raketsystemen te stationeren in de haven van Diego Suarez kan Rusland vanuit deze positie commerciële schepen van westerse en neutrale staten die vanaf de Indische Oceaan de Straat van Mozambique binnenvaren, transformeren in potentiële doelen. Deze tactiek vertoont sterke overeenkomsten met de wijze waarop Iran de scheepvaart in de Straat van Hormuz onder druk zet middels aanvallen met Shahed-drones. Dit zal de militaire invloed en de strategische controle van Rusland over deze kritieke maritieme handelsroute verder versterken.

Om de controle over deze mondiale strategische hefboom veilig te stellen, heeft Rusland eenheden van het Africa Corps ontplooid, die reeds samenwerken met het bewind ter ondersteuning van de interne veiligheid en stabiliteit. Om de relatie met de Malagassische autoriteiten verder te bestendigen, heeft Rusland BMP-3 infanteriegevechtsvoertuigen, man-portable air-defense systems (MANPADS) en omvangrijke hoeveelheden munitie geleverd aan de strijdkrachten van Madagaskar. Tevens zijn instructeurs van het Russische Africa Corps gestart met trainingsprogramma's voor de Malagassische strijdkrachten, waaronder instructie in de inzet van onbemande luchtvaartuigen. Deze technische bijstand creëert een structurele afhankelijkheid van Russische wapensystemen binnen het Malagassische defensieapparaat, wat Rusland een langdurige greep op het politieke krachtenveld van het land garandeert.

Parallel aan deze militaire initiatieven tracht Rusland zijn diplomatieke positie bij de regering van Madagaskar te versterken door het verlenen van humanitaire hulp. Recentelijk werd Madagaskar getroffen door twee krachtige cyclonen, die leidden tot ernstige overstromingen in meerdere steden, de verwoesting van duizenden woningen en talrijke slachtoffers. Terwijl de autoriteiten in Antananarivo kampten met de logistieke afhandeling van deze crisis, bood Rusland bijstand door om niet twee ongewapende Mi-8 helikopters, militaire vrachtwagens en gespecialiseerde hulpgoederen aan te bieden. Hoewel Moskou deze leveringen presenteert als een puur humanitair initiatief, stellen analisten dat Rusland deze hulpaanbod gebruikt om onder het mom van noodhulp zijn militaire aanwezigheid uit te breiden en zijn reputatie onder de lokale bevolking te verbeteren.

De expansie naar Madagaskar wordt eveneens ingegeven door de uitgesproken Russische interesse in de omvangrijke minerale grondstoffen van het land, in het bijzonder de reserves aan nikkel, kobalt, zeldzame aardmetalen en goud. Onlangs heeft de nieuwe regering het proces voor de verlening van mijnbouwconcessies hervat voor alle categorieën grondstoffen, met uitzondering van goud. Rusland beoogt deze opportuniteit te benutten om zich te positioneren als de primaire buitenlandse partner in ruil voor investeringen in de winning van grondstoffen. Dit biedt Moskou een kanaal om zijn politieke invloed in het land te vergroten en tegelijkertijd de beschikking te krijgen over grondstoffen van mondiaal strategisch belang. In het verlengde hiervan heeft Rusland reeds druk uitgeoefend op het nieuwe bewind in Madagaskar om alle bestaande samenwerkingsverbanden in de mijnbouwsector met westerse ondernemingen te beëindigen.

Wanneer deze Russische acties in samenhang worden geanalyseerd, ontstaat een beeld van grote mondiale zorg. Ruslands strategische bondgenoot Iran beschikt al langere tijd over het vermogen om invloed uit te oefenen op de Straat van Hormuz en daarmee druk uit te oefenen op de mondiale energievoorziening. Tegelijkertijd blijven de Houthi-rebellen, fungerend als Iraanse proxies, commerciële schepen in de Rode Zee bestoken, wat leidt tot aanzienlijke instabiliteit op een cruciale maritieme handelsroute. Indien Rusland erin slaagt een permanente militaire aanwezigheid en strategische invloed in Madagaskar te consolideren, zal het in staat zijn een vergelijkbare druk op te bouwen aan de westzijde van de Indische Oceaan. Het gevolg hiervan is dat vitale maritieme handelsroutes tussen Oost en West onder de invloedssfeer van Rusland en zijn geallieerden kunnen komen te staan, wat nieuwe risico's met zich meebrengt voor het internationale handelsverkeer en de westerse energiezekerheid.

Over het geheel genomen vertoont de situatie in Madagaskar sterke overeenkomsten met het verloop van de gebeurtenissen in Mali, Niger, Libië en Soedan, waar kwetsbare militaire regimes nauwere banden met Rusland zijn aangegaan om hun machtspositie en interne veiligheid te borgen. Desondanks is Rusland er, ondanks langdurige inspanningen, nog niet in geslaagd in deze landen een bestendige en onbetwiste strategische positie op te bouwen. Of Rusland in Madagaskar wel zal slagen, hangt in belangrijke mate af van de beleidskeuzes van het nieuwe bewind, aangezien het land economisch sterk afhankelijk blijft van westerse naties. Indien de regering in Antananarivo de samenwerking met Rusland omzet in langdurige militaire akkoorden, stelt het land zich bloot aan het risico van westerse sancties, wat een diepe economische crisis kan ontketenen. Dit onderstreept dat de verankering van de Russische invloed in Madagaskar evenzeer op hindernissen kan stuiten.