Onverwacht: Oekraïne snijdt Rusland af van Azië en breekt de oostelijke macht

Oekraïne heeft de politieke en economische invloed die Rusland in Centraal-Azië opbouwde ingrijpend aangetast door de bevoorradingsnetwerken te ontregelen die Moskou tot een onmisbare regionale partner maakten. Russische analisten waarschuwen dat Oekraïense langeafstandsaanvallen de raffinaderijen en transportinfrastructuur voor de export hebben beschadigd, waardoor Rusland minder goed in staat is om de brandstofleveringen te garanderen die buurlanden voorheen als gegarandeerd beschouwden. Die leveringen hielden de regionale economieën afhankelijk van Russische voorraden en infrastructuur, wat het Kremlin in staat stelde om economische betrouwbaarheid om te zetten in politieke drukmiddelen. Na het verbod op de export van benzine, kerosine en diesel verliest Rusland snel de controle over een van zijn belangrijkste instrumenten voor regionale invloed, terwijl elke verstoorde levering de buurlanden een extra reden geeft om hun afhankelijkheid van Rusland af te bouwen.

In het meest extreme geval importeert Kirgizië meer dan negentig procent van zijn benzine uit Rusland, terwijl Tadzjikistan vrijwel al zijn aardolieproducten uit Rusland betrekt en sterk afhankelijk blijft van Russische leveringen. In juni daalden de Russische spoorwegtransporten van kerosine naar Centraal-Azië met meer dan tweeënnegentig procent ten opzichte van de maand ervoor, terwijl de benzineleveringen met vierendertig procent afnamen. Sommige leveringen gingen door op basis van bestaande contracten, maar die uitzonderingen herstelden de betrouwbaarheid van de Russische bevoorrading niet, aangezien deze landen nu delen in de Russische brandstofcrisis. Landen die met tekorten kampen, kopen hun brandstof nu in Kazachstan en bij andere regionale producenten die zelfvoorzienend zijn, wat leidt tot nieuwe contracten en transportnetwerken die ook na een eventueel herstel van de Russische productie in stand zullen blijven.

Als gevolg hiervan zal de schade voor Rusland moeilijk te herstellen zijn, omdat de Centraal-Aziatische regeringen hun economieën niet kunnen baseren op een leverancier wiens raffinaderijen kwetsbaar blijven en die bij eigen tekorten de binnenlandse vraag verkiest boven leveringen aan het buitenland. Zodra een alternatieve leverancier heeft bewezen het vervoer en het bedrijfsleven draaiende te kunnen houden, hebben overheden weinig reden om terug te keren naar het oude niveau van afhankelijkheid van Rusland. De verschuiving werd duidelijk toen Rusland circa vijftigduizend ton benzine probeerde te betrekken uit Kazachstan. Hiermee is zonneklaar geworden dat een land dat ooit heel Centraal-Azië bevoorraadde en dat gegeven strategisch uitbuitte, nu genoodzaakt was hulp te vragen om binnenlandse tekorten op te vangen, wat de positie van Moskou als primaire energieleverancier ernstig aantast.

Rusland zal veruit meer verliezen dan louter de verkoop van brandstof, aangezien concurrerende landen de handelsbetrekkingen en transportverbindingen overnemen die voorheen de Russische invloed dieper Azië in droegen. De olierijke landen Kazachstan en Azerbeidjan winnen aan geostrategisch gewicht wanneer hun brandstof de omliggende markten blijft bevoorraden, terwijl een groter deel van de regionale handel via de Kaspische Zee verloopt in plaats van noordwaarts door Rusland. De handelsimpact is reeds zichtbaar op de route tussen de Kazachse haven Aktau en de Azerbeidzjaanse haven Alat nabij Baku, waar het containerverkeer in mei zevenduizendvierhonderdeenenvijftig eenheden bereikte, meer dan een verdubbeling van het volume in dezelfde maand een jaar eerder. Elke verscheping en elke nieuwe olie-aankoop levert Kazachstan en Azerbeidzjan meer inkomsten op, trekt investeringen aan en vergroot de capaciteit van een handelssysteem dat niet door Moskou wordt gecontroleerd. Deze verbindingen maken het voor Rusland ook moeilijker om druk uit te oefenen op regionale overheden, omdat zij niet langer afhankelijk zijn van één enkele route of leverancier. Moskou moet nu concurreren om markten waarvoor voorheen nauwelijks alternatieven bestonden, terwijl het meer middelen moet inzetten voor de bescherming van de raffinaderijen en transportinfrastructuur die nodig zijn om de resterende export gaande te houden.

Over het geheel genomen beweegt Centraal-Azië zich naar een regionale orde waarin Rusland niet langer kan vertrouwen op brandstofafhankelijkheid en geografische isolatie om zijn dominantie te behouden. Brandstofcontracten en Kaspische handelsroutes verschuiven gestaag naar Kazachstan en Azerbeidzjan, wat beide landen een grotere rol geeft in de regionale handel. Zelfs als Rusland zijn raffinaderijen herstelt, zal het terugkeren op markten waar handel, investeringen en bevoorradingsnetwerken in toenemende mate buiten Moskou om functioneren. De Oekraïense aanvallen veranderen Rusland daardoor van de dominante economische partner van Centraal-Azië in een van de vele concurrenten op de markt.