Buitenlandse grootmachten bouwen de Afrikaanse goudgordel om tot een strategisch machtscentrum

Het belangrijkste nieuws van vandaag komt uit Afrika.

De Afrikaanse goudsector is veranderd in een geopolitiek slagveld waar concerns en buitenlandse mogendheden strijden om invloed, een proces dat na de oorlog in Oekraïne in een stroomversnelling is geraakt. Achter de toegenomen vraag naar goud schuilt echter een diepere en gewelddadige strijd over de controle over de meest strategische hulpbron van Afrika.

Goud blijft een universele waardeopslag, vooral in perioden van inflatie, sancties of geopolitieke instabiliteit. Afrika draagt bijna een derde bij aan de wereldwijde goudproductie en de voorraden strekken zich uit over bijna het hele continent, waarbij Ghana, Zuid-Afrika, Congo, Mali, Burkina Faso, Soedan en Tanzania de ruggengraat van deze productie vormen. Hun economieën zijn sterk afhankelijk van de goudexport, die vaak het grootste aandeel van de nationale inkomsten vertegenwoordigt. Deze afhankelijkheid creëert echter een structurele kwetsbaarheid die gunstig is voor het bedrijf, de gewapende groep of de statelijke actor die de mijnbouw controleert.

Westerse firma's blijven de dominante spelers, met bedrijven als Newmont, Barrick Gold en AngloGold Ashanti die stevig verankerd zijn in Ghana, Mali, Congo en Tanzania via langetermijnovereenkomsten die tijdens eerdere liberaliseringsfasen zijn veiliggesteld. Hun model steunt op privaat kapitaal en geavanceerde extractietechnologie, waardoor zij de productie kunnen controleren en het grootste deel van de winst kunnen wegsluizen naar aandeelhouders in de Verenigde Staten, Canada en Zuid-Afrika.

Chinese bedrijven hebben hun activiteiten in West-Afrika uitgebreid en zijn een regio binnengedrongen die lang werd gedomineerd door westerse investeringen. In tegenstelling tot westerse firma's opereren zij via een staatsgeleid kapitaalmodel dat mijnbouwprojecten koppelt aan infrastructuurontwikkeling en overheidsfinanciering.

Als gevolg hiervan vloeit er niet alleen waarde naar China via mijnbouwwinsten, maar ook via schuldaflossingen en bouwcontracten die door Chinese firma's worden uitgevoerd.

Ondertussen is ook Rusland een centrale speler geworden, die toegang tot goud heeft veiliggesteld in de Centraal-Afrikaanse Republiek, Soedan en recentelijk Mali via een netwerk van bedrijven die verbonden zijn aan de voormalige huurlingengroep Wagner. De Afrikaanse operaties van deze groep zijn opgegaan in het Africa Corps, een door de Russische staat gecontroleerde formatie die dezelfde vorm van militaire bijstand aan de regerende elites voortzet in ruil voor mijnbouwrechten. Het Russische paramilitaire model is het meest destabiliserend, omdat de regerende elites voor hun eigen voortbestaan afhankelijk worden van de militaire steun van Rusland in plaats van van binnenlandse instellingen of publieke verantwoording. In ruil daarvoor krijgt Rusland een gestage stroom goudinkomsten en aanzienlijke invloed op de politieke besluitvorming in de landen waar het actief is.

Ongeacht het model is de uitkomst van de goudwinning vergelijkbaar: de Afrikaanse staten blijven afhankelijk van externe actoren die het meest winstgevende deel behouden. Als reactie hierop hebben diverse Afrikaanse regeringen nationaliserings- of heronderhandelingscampagnes gelanceerd. De uitdaging is dat nationalisering alleen werkt wanneer de staat zijn eigen regels kan handhaven, en in veel landen stellen corruptie en zwakke instellingen politieke elites of militaire facties in staat om rijkdom voor eigen gewin om te buigen in plaats van nationale belangen veilig te stellen. In de praktijk onderhandelen functionarissen die verantwoordelijk zijn voor de handhaving van de regels vaak over privéregelingen met bedrijven, terwijl toezichthoudende instanties moeite hebben om politiek gelieerde actoren uit te dagen.

Mali's mijnbouwwet van tweeduizend drieëntwintig verhoogde bijvoorbeeld het aandeel van de staat in mijnbouwprojecten en creëerde een centrale mijnbouwautoriteit om het toezicht te verbeteren. De afhankelijkheid van Russische veiligheidssamenwerking vergroot echter de kans dat nieuwe concessies gunstig zullen uitpakken voor Russische bedrijven en hun belangen, in plaats van de nationale controle te versterken.

De hoge waarde van goud en het gebrek aan staatstoezicht vormen ook een ideale voedingsbodem voor gewapende groepen en gewelddadige conflicten, aangezien elke actor met de middelen om het metaal te winnen of te verplaatsen strijdt om voordeel. Congo is een van de beruchte voorbeelden, waar gewapende groepen belastingen heffen op mijnwerkers en goud verplaatsen via regionale smokkelnetwerken, waardoor het metaal verandert in een gestage inkomstenstroom die hun operaties en macht in stand houdt.

Buitenlandse bedrijven concurreren en opereren ondertussen met toestemming van de staat, maar hun aanwezigheid verstoort de economie van conflictgoud niet, aangezien zij hun eigen commerciële belangen nastreven in plaats van de bredere omgeving te stabiliseren.

De toegenomen aanwezigheid van het Russische Africa Corps voegt een nieuwe laag toe, omdat zij de belangen van Rusland proberen te beschermen en toegang tot mijnbouw veiligstellen via militaire steun. Dit betekent het ondersteunen van regeringen of andere entiteiten die vaak verwikkeld zijn in interne machtsstrijd en wier voortbestaan afhangt van de voortdurende hulp van Rusland.

Al met al is de goudkoorts in Afrika de frontlinie van een multipolaire strijd waar economische druk, gewapende groepen en corruptie botsen. De reserves van het continent geven het strategisch gewicht, maar buitenlandse controle en interne bestuurlijke uitdagingen voorkomen dat dit gewicht wordt omgezet in macht. Nationaliseringsinspanningen tonen aan dat Afrikaanse regeringen de belangen begrijpen, maar structurele zwakheden en geopolitieke concurrentie beperken hun manoeuvreerruimte. Totdat dat verandert, zal Afrikaans goud de mondiale macht blijven vormen, maar niet die van zichzelf.