Strijd tussen Oost en West: Servië staat op een kruispunt

Op zevenentwintig september trad de Servische president Aleksandar Vucic af om zich namens zijn partij, de SNS, te kandideren als premier voor de parlementsverkiezingen van oktober. Vucic domineert het Servische politieke landschap al meer dan een decennium. Maar zijn langdurige politieke hegemonie staat nu voor een grote vuurproef. Na bijna twee jaar van door studenten geleid anticorruptieprotest is uit de protestbeweging een nieuwe politieke partij voortgekomen onder de naam Students Win. Tegelijkertijd hebben westers georiënteerde oppositiepartijen de krachten gebundeld in de nieuwe coalitie European Serbia. Peilingen wijzen op een nekmagsluitende strijd tussen Students Win en de partij van Vucic, waarbij sommige onderzoeken Students Win zelfs op voorsprong zetten ten opzichte van de SNS.

Aleksandar Vucic voerde tijdens zijn ambtstermijnen als premier en president van Servië een balancerend buitenlands beleid, waardoor hij goede betrekkingen met meerdere wereldmachten gelijktijdig kon onderhouden. Servië streeft al langere tijd naar lidmaatschap van de Europese Unie en heeft zijn economie steeds nauwer geïntegreerd met de Europese markten en investeringsstromen. Hoewel het land geen NAVO-lid is, onderhoudt het pragmatische operationele samenwerking met het bondgenootschap via militaire oefeningen, defensiepartnerschappen en gezamenlijke activiteiten.

Ondertussen neemt Servië al jaren aardgas af uit Rusland tegen prijzen die bijna drie keer lager liggen dan op de Europese markt, om zo zijn energiesector draaiende te houden. Servië weigerde zich tevens aan te sluiten bij de westerse sancties tegen Rusland na de grootschalige invasie van Oekraïne. Aan de andere kant bereikt in Servië geproduceerde munitie via derde landen het Oekraïense strijdtoneel, waar deze rechtstreeks door Oekraïense strijdkrachten wordt ingezet tegen Russische troepen. In juni tweeduizendvierentwintig schatte de Financial Times dat er sinds het begin van de invasie voor circa achthonderd miljoen euro aan Servische munitie via tussenhandelaren in Oekraïne is beland. Servië blijft bovendien de internationaal erkende grenzen van Oekraïne erkennen, inclusief de door Rusland bezette gebieden.

Voorts worden de effecten van dit balancerende buitenlandse beleid steeds duidelijker zichtbaar in de Servische militaire capaciteiten. Momenteel beschikt de Servische krijgsmacht over MiG-negenentwintig gevechtsvliegtuigen, Pantsir-S een luchtverdedigingssystemen en T-tweeënzeventig tanks, die rechtstreeks door Rusland zijn geleverd. Daarnaast heeft Servië Chinese luchtverdedigingssystemen en gewapende drones aangeschaft om de dekking van zijn luchtruim verder te versterken. In tweeduizendvierentwintig ondertekende Servië tevens een overeenkomst met Frankrijk voor de aanschaf van twaalf Rafale-gevechtsvliegtuigen, die naar verwachting tegen tweeduizendnegenentwintig worden geleverd. Tevens heeft Servië onlangs in Simanovci een productiefaciliteit voor drones opgezet in samenwerking met het Israëlische defensieconcern Elbit Systems. De fabriek zal FPV-drones en aanvalsdrones produceren die kunnen opereren op hoogtes tot zes kilometer, waaronder de Israëlische SkyStriker-kamikazedrones en de Servische Pegaz- en Osica-drones.

De aanstaande verkiezingen kunnen dit diplomatieke evenwichtsbeleid onder grote druk zetten. Als Vucic na de parlementsverkiezingen van vijfentwintig oktober premier wordt en een van zijn politieke bondgenoten de daaropvolgende presidential verkiezing wint, zal deze koers worden voortgezet. In dat scenario komen de regeringsleider en het staatshoofd immers uit hetzelfde politieke kamp, wat de onderlinge afstemming over grote buitenlandse dossiers vergemakkelijkt. Mocht een kandidaat van Student Win of European Serbia echter worden verkozen tot een van deze twee posities – premier of president – dan kunnen er diepe meningsverschillen ontstaan over het buitenlands beleid. Het gelijktijdig onderhouden van gebalanceerde betrekkingen met de Europese Unie, de NAVO en Rusland zou voor Servië daardoor aanzienlijk lastiger worden.

Servië vormt een militaire grootmacht binnen de Westelijke Balkan en bevindt zich geografisch ingesloten tussen NAVO-lidstaten. Deze ligging verleent het land een aanzienlijk strategisch gewicht voor zowel Rusland als het Westen. Moskou probeert zijn invloed in Servië te bestendigen om zijn positie in de Westelijke Balkan te behouden en de invloed van de NAVO en de EU in de regio te neutraliseren. Westerse mogendheden streven daarentegen naar nauwere banden met Servië en een reductie van de Russische aanwezigheid in het gebied.

Over het geheel genomen zullen de banden van Servië met rivaliserende grootmachten voor geen enkele regering eenvoudig te ontwarren zijn. De economie is sterk verweven met Europa, de energievoorziening blijft in hoge mate afhankelijk van Rusland en het defensieapparaat betrekt materieel van leveranciers uit strijdende blokken. Zelfs als Vucic zijn machtspositie verliest, blijven deze structurele werkelijkheden bestaan. De doorslaggevende test is of een volgende Servische regering deze relaties weet te benutten om haar strategische handelingsvrijheid te bewaren, dan wel of de druk van externe partners haar beleidskeuzes in toenemende mate zal dicteren.