Serbia na rozdrożu: zaczyna się walka Wschodu z Zachodem o polityczną przyszłość całego kraju

Dwudziestego siódmego września prezydent Serbii Aleksandar Vučić ustąpił ze stanowiska, aby wystartować jako kandydat na urząd premiera z ramienia swojej partii SNS w październikowych wyborach parlamentarnych. Zdominował scenę polityczną Serbii na ponad dekadę, jednak jego długotrwała dominacja staje obecnie wobec poważnego wyzwania. Po niemal dwóch latach studenckich protestów antykorupcyjnych z ruchu tego wyłoniła się nowa siła polityczna pod nazwą Studenci Zwyciężają. W tym samym czasie zachodnioorientowane partie opozycyjne połączyły siły, tworząc koalicję Europejska Serbia. Sondaże przedwyborcze wskazują na wyrównaną walkę między ugrupowaniem Studenci Zwyciężają a partią Vučića, przy czym niektóre badania dają wręcz przewagę ruchowi studenckiemu nad SNS.

Aleksandar Vučić podczas sprawowania urzędu premiera i prezydenta Serbii prowadził wielowektorową politykę równowagi, co pozwalało mu na jednoczesne utrzymywanie poprawnych relacji z wieloma ośrodkami siły. Serbia od lat formalnie zabiega o członkostwo w Unii Europejskiej, pogłębiając integrację swojego sektora gospodarczego z rynkami i kapitałem europejskim. Jednocześnie Belgrad nie należy do NATO, lecz utrzymuje z Sojuszem praktyczną współpracę w ramach ćwiczeń wojskowych, partnerstwa obronnego oraz wspólnych przedsięwzięć operacyjnych.

Równolegle Serbia od lat pozyskuje rosyjski gaz po cenach niemal trzykrotnie niższych od stawek na rynku europejskim, co pozwala na funkcjonowanie jej sektora energetycznego. Belgrad odmówił również przyłączenia się do zachodnich sankcji wobec Rosji po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji na Ukrainę. Z drugiej strony amunicja serbskiej produkcji trafia na teatr działań wojennych w Ukrainie za pośrednictwem państw trzecich, gdzie jest bezpośrednio wykorzystywana przez siły ukraińskie przeciwko wojskom rosyjskim. W czerwcu dwutysięcznego dwudziestego czwartego roku dziennik Financial Times oszacował wartość serbskiej amunicji przekazanej Ukrainie przez pośredników od początku inwazji na około osiemset milionów euro. Ponadto Serbia konsekwentnie uznaje integralność terytorialną Ukrainy w jej międzynarodowo uznanych granicach, włącznie z terytoriami okupowanymi przez Rosję.

Co więcej, konsekwencje tej wielowektorowej polityki zagranicznej są coraz bardziej widoczne w potencjale wojskowym Serbii. Obecnie serbskie siły zbrojne eksploatują myśliwce MiG-dwadzieścia dziewięć, systemy przeciwlotnicze Pancyr-S jeden oraz czołgi T-siedemdziesiąt dwa dostarczone bezpośrednio przez Rosję. Równolegle Belgrad zakupił chińskie systemy obrony powietrznej oraz bezzałogowce bojowe w celu dalszego wzmocnienia osłony przestrzeni powietrznej. W dwutysięcznym dwudziestym czwartym roku Serbia podpisała ponadto umowę z Francją na zakup dwunastu myśliwców Rafale, których dostawę zaplanowano do dwutysięcznego dwudziestego dziewiątego roku. Jednocześnie Serbia uruchomiła niedawno w Šimanovci zakład produkcji dronów we współpracy z izraelskim koncernem zbrojeniowym Elbit Systems. Fabryka ma wytwarzać drony FPV oraz bezzałogowce uderzeniowe zdolne do operowania na pułapie do sześciu kilometrów, w tym izraelską amunicję krążącą SkyStriker oraz serbskie konstrukcje Pegaz i Osica.

Nadchodzące wybory mogą poddać tę politykę balansu znacznej próbie. Jeśli po wyborach parlamentarnych z dwudziestego piątego października Vučić obejmie fotel premiera, a jego sojusznik polityczny wygra późniejsze wybory prezydenckie, dotychczasowy kurs będzie kontynuowany. Wynika to z faktu, że szef rządu i głowa państwa będą wywodzić się z tego samego obozu politycznego, co ułatwi koordynację kluczowych decyzji z zakresu polityki zagranicznej. Jeżeli jednak przedstawiciel ugrupowania Studenci Zwyciężają lub Europejska Serbia zdobędzie jedno z tych stanowisk – premiera bądź prezydenta – mogą ujawnić się głębokie podziały co do kierunku polityki międzynarodowej. W efekcie jednoczesne utrzymanie zrównoważonych relacji z Unią Europejską, NATO i Rosją stanie się dla Serbii znacznie trudniejsze.

Serbia pozostaje znaczącym pod względem militarnym państwem w rejonie Bałkanów Zachodnich, otoczonym geograficznie przez członków NATO. Taka lokalizacja nadaje jej istotne znaczenie strategiczne zarówno dla Rosji, jak i dla Zachodu. Moskwa dąży do umocnienia swoich wpływów w Belgradzie, aby utrzymać pozycję w Bałkanach Zachodnich oraz przeciwdziałać wpływom NATO i UE w tym regionie. Z kolei rządzącym na Zachodzie zależy na zacieśnieniu więzi z Serbią i ograniczeniu obecności geopolitycznej Rosji.

Podsumowując, wielostronne zobowiązania Serbii wobec rywalizujących ze sobą mocarstw będą niezwykle trudne do rozplątania dla jakiegokolwiek przyszłego rządu. Jej gospodarka jest silnie powiązana z Europą, dostawy energii pozostają głęboko uzależnione od Rosji, a siły zbrojne korzystają ze sprzętu pochodzącego od podmiotów z przeciwstawnych obozów. Ciasna sieć tych zależności przetrwa nawet w przypadku ewentualnej utraty władzy przez Vučića. Kluczowym sprawdzianem dla kolejnego rządu Serbii będzie to, czy zdoła wykorzystać te relacje do zachowania swobody manewru, czy też rosnąca presja zewnętrznych partnerów będzie stopniowo ograniczać jego pole działania na arenie międzynarodowej.