Syrië breidt oliecorridor uit en omzeilt Straat van Hormuz

Syrië opent een nieuwe exportcorridor die Irak toegang verleent tot de Middellandse Zee, nu de Straat van Hormuz door de strijd tussen de Verenigde Staten en Iran onbetrouwbaar en onveilig blijft voor olietransit. Irak leidt een deel van zijn oliestroom naar het westen om via tankwagens over diverse wegennetten: één route loopt van de grensovergang Al Walid in Irak naar Al Tanf in Zuid-Syrië, terwijl een tweede as noordelijker binnenkomt via Al Yaarubiyah. De tankwagens komen vervolgens samen in Baniyas, waar de olie wordt opgeslagen voordat deze wordt geladen in tankers voor internationale export. De corridor kan de zuidelijke Iraakse export op de huidige schaal niet vervangen, maar kan wel een deel ervan veiligstellen tijdens opschortingen rond Hormuz en aantonen hoe een overlandroute de afhankelijkheid van dit strategische knelpunt kan verminderen.

Deze westelijke uitvalsweg kreeg voor het eerst vorm in april tweeduizendzesentwintig, toen herhaalde sluitingen van Hormuz de Iraakse export via de Golf onderbraken en Bagdad dwongen om olie via Syrië te verplaatsen. Irak en Syrië formaliseerden de route vervolgens via een overeenkomst die transporten over Syrisch grondgebied naar Baniyas toestaat, waarna vervolgafspraken de plannen voor een permanente pijpleiding naar de Middellandse Zee versnelden. De Syrische president Ahmad al Sharaa legde bovendien bezoeken af aan Golfhoofdsteden, waarbij Damascus Syrië profileerde als een toekomstige schakel voor olietransit waarmee regionale exporten via Irak naar het westen kunnen stromen en kunnen aansluiten op herbouwde pijpleidingen. Afzonderlijke Turks-Saoedische plannen voor een petrochemische corridor door Syrië en Jordanië onderstreepten de bredere belangstelling uit de Golf voor toegang tot de mediterrane markten. Hierdoor verandert Syrië van een transitroute die hoofdzakelijk Iraakse exporten dient in een knooppunt dat meerdere regionale mogendheden verbindt, wat de controle over de oostgrenzen, het centrale wegennet en de Middellandse Zeekust strategisch cruciaal maakt bij een eventueel escalerend Golfconflict.

De uitbreiding van de route legde de kwetsbare staat van het Syrische transportnetwerk bloot, waar jaren van burgeroorlog de wegen hadden aangetast en het ondersteunende logistieke systeem te zwak bleek voor aanhoudend zwaar tankvervoer. Ongevallen ontstonden door mechanische mankementen, waaronder weigerende remmen op steile hellingen, terwijl beschadigde wegdekken het risico op aanrijdingen vergrootten en de hulpverlening vertraagden. Bij één crash kwam een bestuurder om het leven en raakten drie anderen gewond, terwijl afzonderlijke incidenten leidden tot branden, olielekkages en tijdelijke wegblokkades. In Deir ez Zor hield de lokale bevolking eveneens tankwagens tegen; sommige blokkades dienden ter bescherming van stammen en smokkelaars die profiteerden van illegaal gewonnen olie, terwijl andere groeperingen betaling eisten voordat zij konvooien lieten passeren. Terroristische cellen vormden een ernstiger dreiging door het vuur te openen op vrachtwagens, maar de transporten gingen door en hielden de corridor operationeel.

Om de oliestroom op gang te houden, begon Damascus met het herstel van het transportnetwerk, terwijl Bagdad plannen voor permanente pijpleidingen uitwerkte. De Syrische autoriteiten herstelden wegverbindingen en bouwden extra Eufraatovergangen in Deir ez Zor, waardoor tankwagens van meerdere rivieroversteken gebruik kunnen maken in plaats van te leunen op een enkele kwetsbare westelijke route. Irak keurde vervolgens technische en financiële haalbaarheidsstudies goed voor twee grotere pijpleidingen: één die Basra, Haditha en Kirkuk verbindt met Ceyhan in Turkije, en een andere die zich uitstrekt van Basra via Haditha naar Baniyas. Bij deze studies werden het Amerikaanse energieconcern Chevron en de Qatareese United Construction Company betrokken om de ingenieurs- en financieringsvereisten te beoordelen alvorens de bouw aanvangt. Amerikaanse betrokkenheid versnelde tevens de plannen om de oude Kirkuk-Baniyas-pijpleiding te herstellen, wat een grootschalige reconstructie van meerdere jaren vereist voordat deze kan fungeren als de primaire transportschakel van de corridor.

De strategische waarde van deze pijpleidingplannen wordt duidelijk wanneer de capaciteit wordt vergeleken met de bestaande tankwagenroute. Het initiële contract omvatte zeshonderdvijftigduizend vaten per maand, wat neerkomt op circa eenentwintigduizend zevenhonderd vaten per dag, waarvoor maandelijks zo'n zesenveertig konvooien van zeventig tankwagens nodig zijn. Dat is voldoende om een beperkte exportstroom te handhaven tijdens een tijdelijke stagnering, maar ontoereikend om Iraks bredere oliehandel te beschermen bij een langdurige sluiting. De Kirkuk-Baniyas-pijpleiding heeft daarentegen een gerapporteerde maximale capaciteit van maximaal twee miljoen vaten per dag, meer dan negentig keer het dagelijkse volume van het wegtransportcontract. Op die schaal zou de route uitgroeien tot een tweede strategische exportas die in staat is om een groot deel van de Iraakse olie weg te leiden uit de Perzische Golf. Dit verzwakt de druk die Iran op Bagdad kan uitoefenen, aangezien dreigementen om Hormuz te sluiten of te destabiliseren niet langer het merendeel van de Iraakse export in direct gevaar brengen. Iran behoudt mogelijkheden om Bagdad via andere kanalen onder druk te zetten, maar het bedreigen van de Straat van Hormuz wordt een aanzienlijk minder effectief middel om Iraakse olie-inkomsten aan te tasten.

Over het geheel genomen zal het combineren van terminals in de Perzische Golf met een uitgang aan de Middellandse Zee de wijze veranderen waarop Irak zijn olie-inkomsten beschermt tijdens toekomstige regionale confrontaties. Een voltooide pijpleiding dwingt Bagdad, Damascus en hun buitenlandse partners bovendien tot het instellen van permanente veiligheidsregelingen rond pompstations, grensovergangen, opslaglocaties en Baniyas zelf. Zodra Irak een substantieel deel van zijn olie via de Middellandse Zee kan verplaatsen, zal Iran niet langer in staat zijn de Iraakse export simpelweg te ontregelen door de Straat van Hormuz te bedreigen, al behoudt het invloed via andere politieke en militaire kanalen. Syrië zal zodoende aan strategisch gewicht winnen door de controle over de route die Iraakse olie verbindt met de Middellandse Zee, wat Damascus in staat stelt doorvoerfaciliteiten om te zetten in investeringen, inkomsten en een grotere regionale diplomatieke doortastendheid.