Kurdowie rzucają wyzwanie Damaszkowi: nowa Syria traci kontrolę nad milicjami

Dzisiaj najważniejsze doniesienia napływają z Syrii.

Nowe niepokoje na zdominowanym przez Kurdów północnym wschodzie kraju pokazują, że nowe władze państwowe wciąż napotykają poważne trudności z przekształceniem sukcesów militarnych w stabilną strukturę państwową. Napięcia na tle tożsamościowym oraz spory o kontrolę lokalną obnażają głęboką fragmentację Syrii, w której kluczowe społeczności nadal odmawiają podporządkowania się warunkom dyktowanym przez Damaszek.

W Al-Hasace zarzewiem protestów stało się pojawienie się na gmachach użyteczności publicznej nowych oficjalnych szyldów, na których pominięto napisy w kurdyjskim dialekcie kurmandżi – głównej sferze językowej wielu Kurdów w północno-wschodniej Syrii. Manifestanci natychmiast zerwali tablice, a eskalacja doprowadziła do usunięcia flag syryjskich z ulic i obiektów rządowych, na miejsce których wciągnięto flagi kurdyjskie oraz Rojawy. Lokalne Syryjskie Siły Demokratyczne (SDF), formacja pod dowództwem kurdyjskim pełniąca obecnie funkcję głównego aparatu bezpieczeństwa nowego rządu na dawnych terytoriach kurdyjskich, podjęły minimalne działania w celu powstrzymania protestów. Świadczy to o tym, że Damaszek wciąż nie dysponuje pełną lojalnością struktur w terenie.

Nowy rząd syryjski dąży do restytucji państwa unitarystycznego po blisko trzynastu i pół roku wojny domowej, podczas której poszczególne regiony znajdowały się pod kontrolą autonomicznych ugrupowań zbrojnych i administracji. Obszary zarządzane dotychczas przez odrębne instytucje kurdyjskie mają powrócić pod centralną władzę Damaszku, a od sił lokalnych oczekuje się podporządkowania strukturom państwowym zamiast prowadzenia z nimi walki.

Cel ten zderza się jednak z realiami politycznymi północno-wschodniej Syrii, gdzie Damaszek zmuszony jest koegzystować z wieloma ośrodkami władzy, których nie da się włączyć w ramy państwowe wyłącznie za pomocą zwycięstwa militarnego. Po stronie kurdyjskiej kluczowym aktorem pozostają SDF jako formacja zbrojna wraz z rozbudowaną wokół niej strukturą instytucjonalną, w tym PYD jako główną siłą polityczną, YPG jako rdzeniem militarnym oraz Asajisz pełniącym funkcję służby bezpieczeństwa wewnętrznego – wszystkie te podmioty nadal determinują lokalne zarządzanie i kontrolę. Równolegle w miastach Al-Hasaka, Rakka i Dajr az-Zaur operują milicje plemion arabskich, z których część współpracowała dawniej z Kurdami, lecz zwróciła się przeciwko kurdyjskiej dominacji w obliczu powrotu sił Damaszku na północny wschód. Ponadto rząd stoi przed wyzwaniem integracji społeczności alawickich na wybrzeżu, gdzie powodzenie zjednoczenia zależy w mniejszym stopniu od inkluzji struktur zbrojnych, a w większym od przekonania zaniepokojonych mniejszości, że nowa architektura polityczna zagwarantuje im bezpieczeństwo.

Władze podjęły próbę deeskalacji napięć poprzez powierzenie wyższemu dowódcy kurdyjskiemu, Sipanowi Hamo – jednemu z liderów milicji YPG wchodzącej w skład SDF – funkcji w strukturach obronnych regionu wschodniego oraz ustanowienie wspólnych punktów kontrolnych, na których obok siebie eksponowano symbole syryjskie i kurdyjskie. Kroki te nie rozwiązały jednak fundamentalnego sporu dotyczącego kontroli nad administracją lokalną, statusu języka kurdyjskiego oraz przetrwania instytucji utworzonych w okresie wojny. Z tego powodu protesty wokół szyldów w Al-Hasace przybrały tak gwałtowny obrót; stanowiły one sygnał, że reintegracja może wiązać się z kulturową asymilacją przed uzyskaniem jakichkolwiek realnych gwarancji instytucjonalnych. Nieuregulowany status języka kurdyjskiego oraz dyplomów wydawanych przez kurdyjskie placówki edukacyjne utwierdził lokalną społeczność w przekonaniu, że Damaszek w pierwszej kolejności wymaga bezwzględnego posłuszeństwa, a partnerstwo odkłada na dalszy plan.

Kwestia plemion arabskich ma odmienny charakter, lecz niesie za sobą identyczny poziom ryzyka. Wiele syryjskich klanów postrzega autonomię kurdyjską jako zagrożenie i wykazuje gotowość do mobilizacji przeciwko SDF, wspierając Damaszek w szerszym wymiarze konfrontacji. Choć w perspektywie krótkoterminowej ułatwia to Damaszkowi osłabianie oporu kurdyjskiego, nie generuje to trwałej kontroli państwowej. Formacje plemienne przedkładają interesy lokalne nad cele ogólnopoństwowe, działając zgodnie ze zmienną dynamiką dyplomacji klanowej. Każdorazowe oparcie się Damaszku na tych strukturach przeciwko Kurdom wzmacnia alternatywne ośrodki siły, które na późniejszym etapie mogą z równą determinacją przeciwstawić się władzy centralnej.

Kolejnym wektorem kryzysowym jest sytuacja Alawitów na zachodnim wybrzeżu. W okresie rządów klanu Asada większość elity władzy, wyższego korpusu oficerskiego oraz struktur wywiadowczych wywodziła się ze społeczności alawickiej, podobnie jak sama rodzina prezydencka. W konsekwencji procesy rozliczeniowe za zbrodnie reżimu Asada w sposób naturalny koncentrują się na przedstawicielach tej grupy. Jednak te same zbrodnie wywołały powszechny resentyment wobec Alawitów jako całości, obarczając całą społeczność odpowiedzialnością za działania wąskiej elity. Zjawisko to zamanifestowało się w postaci selektywnych ataków na enklawy alawickie bezpośrednio po upadku reżimu Asada, zanim nowy rząd zdołał scentralizować władzę i podporządkować sobie rozproszone, często zradykalizowane ugrupowania rebelianckie. Wywołało to głęboki niepokój i obawę przed czystkami o charakterze etniczno-religijnym, budząc nieufność wobec nowych władz Syrii. Obecnie wyzwaniem dla rządu pozostaje zbalansowanie konieczności ścigania i osądzenia lojalistów Asada z potrzebą demontażu socjopolitycznego powiązania między byłym dyktatorem a społecznością alawicką, przy jednoczesnym zapewnieniu im bezpieczeństwa oraz widocznej reprezentacji w armii, policji i strukturach administracyjnych nowego państwa syryjskiego.

W ujęciu globalnym niepokoje w Al-Hasace sugerują, że przyszłe ogniska niestabilności w Syrii będą generowane przez sam proces zjednoczeniowy, w miarę jak Damaszek będzie dążył do narzucenia kontroli nad formacjami zbrojnymi i nieufnymi społecznościami lokalnymi. Każdy kolejny krok w sferze administracyjnej będzie testem zdolności państwa do konsolidacji bez prowokowania nowych cykli oporu. Jest to szczególnie niebezpieczne, ponieważ nieuregulowane spory strukturalne utrudniają zaprowadzenie trwałego porządku na obszarach spornych. Stwarza to przestrzeń operacyjną dla innych aktorów zbrojnych, w tym komórek Państwa Islamskiego, które mogą nadal funkcjonować wszędzie tam, gdzie władza państwowa pozostaje słaba i nieskonsolidowana. Jeśli Damaszek nie zdoła przekształcić kontroli wojskowej w ład polityczny akceptowalny dla dawnych rywali i zaniepokojonych mniejszości, Syria pozostanie tworem wewnętrznie pękniętym, nawet bez powrotu do pełnoskalowych działań wojennych.