Voor het eerst sinds de jaren 50 kan Moskou niet meer in haar eigen behoeften voorzien

In deze video analyseren we de historische ommekeer die zich zojuist in Rusland heeft voltrokken.

Rusland is historisch gezien een energiesupermacht geweest, niet louter zelfvoorzienend, maar een van 's werelds grootste exporteurs van geraffineerde brandstof. De aanhoudende Oekraïense aanvallen op Russische olieraffinaderijen hebben echter zoveel schade aangericht dat ze de situatie volledig hebben omgekeerd.

Het eerste duidelijke teken van deze verschuiving kwam toen er tankers uit India in Russische havens verschenen met benzine voor de binnenlandse markt, bovenop de lopende import uit Belarus die begin 2024 na de eerste verstoringen was begonnen. Deze leveringen tonen aan dat Rusland niet langer kan vertrouwen op zijn eigen raffinagenetwerk om zijn ruwe olie te verwerken en aan de binnenlandse vraag te voldoen. Rusland had zich maanden eerder stilletjes op dit scenario voorbereid door de invoerrechten te verlagen en subsidies aan te bieden aan bedrijven die bereid waren buitenlandse brandstof binnen te brengen, hoewel die maatregelen werden gepresenteerd als voorzorgsmaatregelen en niet als een reactie na een noodgeval. Het feit dat Rusland nu verwerkte brandstof importeert uit dezelfde landen die zijn ruwe olie kopen, onderstreept hoe zwaar het raffinagesysteem is getroffen.

Nu kan Rusland, voor het eerst sinds de jaren vijftig, zichzelf niet meer van voldoende benzine voorzien. De benzineproductie is met ongeveer een kwart gedaald ten opzichte van vorig jaar, wat de regering ertoe heeft aangezet de export van benzine tot eind juli te verbieden. Zelfs met het verbod blijven de tekorten zich echter over het hele land verspreiden. In feite treffen deze tekorten niet langer alleen de gebieden die dichter bij de Oekraïense frontlinie liggen, maar zijn ze zichtbaar in Moskou en zelfs in het verre oosten van Rusland, wat wijst op een probleem dat niet lokaal maar systemisch is.

De crisis heeft Rusland ertoe aangezet om overal waar mogelijk brandstof te zoeken, zoals blijkt uit het verzoek aan Kazachstan om vijftigduizend ton benzine te verkopen. Kazachstan is een buurland dat door Rusland op energiegebied meestal als een junior partner wordt behandeld, en het aankloppen voor noodleveringen signaleert een grote rolomdraaiing. Het verzoek maakt ook duidelijk dat de Aziatische tankerleveringen alleen de situatie niet kunnen stabiliseren.

De kernoorzaak achter de crisis is de aanhoudende Oekraïense campagne tegen Russische raffinaderijen en exportterminals. Oekraïense aanvallen hebben zestien grote faciliteiten beschadigd, waardoor meer dan dertig procent van de Russische raffinagecapaciteit is weggevallen en meer dan veertig verwerkingseenheden zijn stilgelegd. Dit zijn centrale onderdelen van het systeem die ruwe olie omzetten in bruikbare brandstof en waarvan de reparatie lange tijd in beslag neemt. Als gevolg hiervan zijn er in heel Rusland volledige brandstofbeperkingen van kracht en worden lange wachtrijen bij benzinestations een normaal verschijnsel. De situatie wordt zo nijpend dat Rusland ook de export van diesel gaat verbieden, die tot nu toe is doorgegaan omdat het deze in een groot overschot produceert en ze een belangrijke bron van inkomsten vormen.

De geopolitieke impact is bijzonder groot, aangezien Rusland zijn internationale invloed lang heeft opgebouwd op het idee dat het over enorme natuurlijke hulpbronnen beschikt en anderen zelfs in moeilijke tijden kan bevoorraden. Nu is een land dat ooit de mondiale energiemarkten vormgaf, plotseling afhankelijk van buitenlandse leveranciers om zijn eigen voertuigen rijdende te houden. Naast het signaleren van kwetsbaarheid aan rivalen, vermindert de verschuiving de onderhandelingspositie van Rusland met Aziatische kopers, die nu een leverancier in een klant zien veranderen.

De economische gevolgen zijn eveneens zeer ernstig, aangezien de inkomsten van Rusland sterk afhankelijk zijn van de export van energie, die lange tijd de zwakheden in andere sectoren heeft gecompenseerd en die voor de oorlog bijdroeg aan meer dan een derde van de staatsbegroting. Het kopen van benzine tegen internationale prijzen terwijl er exportinkomsten verloren gaan, zet de overheidsfinanciën, die al onder druk staan door de oorlogsuitgaven, verder onder druk. Als de raffinage-uitval en de exportverboden aanhouden, zal de economie nog meer lijden onder hoge prijzen, verminderde inkomsten in vreemde valuta en een begrotingstekort dat al in de tientallen miljarden dollars loopt en blijft groeien.

Al met al markeert de verschuiving van Rusland van exporteur naar importeur een historische breuk die blootlegt hoe ernstig de interne gevolgen van de invasie van Oekraïne aan het worden zijn. Op dit moment worstelt het land dat ooit een ongeëvenaarde kracht aan hulpbronnen opeiste, om in zijn eigen basisbrandstofbehoeften te voorzien. Naast het beïnvloeden van zowel zijn geopolitieke positie als de economische stabiliteit, vormen de benzinetekorten de interne perceptie van de oorlog in Rusland, nu de bevolking wordt geconfronteerd met een nieuwe realiteit. Naarmate de Oekraïense aanvallen op raffinaderijen voortduren, zal het Russische imago van een energiesupermacht blijven vervagen en zullen de gevolgen van de oorlog voor Rusland alleen maar erger worden.